15 najciekawszych faktów o Chorwacji, o których prawdopodobnie nie słyszeliście

Dla tych, którzy swój tegoroczny urlop postanowili spędzić w Chorwacji, przygotowaliśmy zestawienie 15 mało znanych ciekawostek dotyczących tego urokliwego kraju. Nie będą to żadne suche, historyczne fakty, raczej interesujące i łatwe do zapamiętania informacje, którymi możecie podzielić się ze znajomymi w trakcie urlopu. Kto wie, może zachęci to Was do pogłębienia swojej wiedzy o kulturze i historii tego kraju?

Wynalazca pierwszego mechanicznego ołówka

Chorwacki wynalazca Eduard Slavoljub Penkala, oprócz prac nad projektem pierwszego chorwackiego samolotu, opatentował pierwszy na świecie mechaniczny ołówek. Jego działalność inżynierska obejmowała znacznie szersze spektrum — opracował również rozwiązania dotyczące proszków do prania, środków do konserwacji drewna, wosków oraz pieczęci. Penkala otrzymał łącznie ponad 80 patentów, z których wiele do dziś znajduje zastosowanie w codziennym użyciu. Jego automatyczny ołówek, opatentowany w 1906 roku, zrewolucjonizował sposób pisania i rysowania technicznego, eliminując potrzebę ciągłego ostrzenia grafitu.

Narodowe korzenie krawata

Modę na tę część garderoby zapoczątkowali właśnie Chorwaci. Był on częścią chorwackiego narodowego stroju, którego początki sięgają jeszcze czasów starożytnych. W pierwotnej postaci stanowiła zwykłą chustę, którą wedle tradycji żona zawiązywała mężowi pod szyją, gdy wyruszał na wojnę — miało to symbolizować więź z domem i rodzinnym ogniskiem. Postać bardzo zbliżoną do tej, którą znamy dziś, przyjął dopiero w XVIII wieku po dotarciu chorwackich najemników na dwór króla Ludwika XIV, gdzie ich nietypowy strój zwrócił uwagę francuskich arystokratów. Kształt funkcjonujący obecnie nadał mu amerykański krawiec Jesse Langsdorf w 1924 roku.

W 2003 roku ustanowiono Światowy Dzień Krawata, przypadający na 18 października każdego roku. Tego dnia amfiteatr mieszczący się w Puli obwiązywany jest gigantycznym czerwonym krawatem o długości ponad 800 metrów. Wszyscy mieszkańcy noszą czerwone krawaty i zawiązują je również na pomnikach, kolumnach oraz figurach w przestrzeni publicznej, celebrując ten element narodowej tożsamości.

Geograficzne pochodzenie dalmatyńczyka

Jedna z najsłynniejszych psich ras swoją nazwę zawdzięcza właśnie Chorwacji, a dokładniej pewnego jej regionu. Chodzi oczywiście o Dalmację, południową część kraju, którą corocznie odwiedzają rzesze turystów z całego świata. Psy tej rasy były w średniowiecznej Dalmacji wykorzystywane jako psy gończe, a w XVII wieku jako obronne, towarzyszące wozom konnym na długich trasach handlowych. Zanim trafiły do Dalmacji określano je jako „wyżły regusańskie” lub „legawce dalmatyńskie”. Swoją drogą, powinniśmy być wdzięczni Chorwatom za znaczne uproszczenie ich nazwy. Charakterystyczne czarne lub brązowe łaty na białym tle pojawiają się u szczeniąt dopiero po 10-14 dniach od narodzin — rodzą się całkowicie białe.

Hum – rekordowo małe miasto

W Chorwacji znajdziemy miasto, które znalazło swoje miejsce w Księdze Rekordów Guinnessa w kategorii najmniejszego miasta na świecie. Jest to miejscowość o nazwie Hum, mieszcząca się w centralnej Istrii i licząca zaledwie 30 mieszkańców (według ostatnich danych). Aż do dziś w pełni zachował się średniowieczny układ urbanistyczny z XII wieku. Znajdują się w nim zaledwie jedna duża brama wjazdowa, kościół parafialny pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, XVII-wieczna loggia, znajdujący się poza murami miasta romański kościół św. Hieronima oraz kilka niewielkich domów mieszkalnych. W czerwcu każdego roku organizowany jest festyn z okazji Dni Miasta Hum, w trakcie których odbywają się wybory na „župana”, czyli burmistrza. Głosowanie odbywa się w tradycyjny sposób — przez cięcie nacięć w drewnianym kiju.

Dziedzictwo UNESCO w Chorwacji

Chorwacja może pochwalić się aż 10 obiektami wpisanymi na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO (stan na 2024 rok). Siedem z nich to obiekty kulturowe o wyjątkowym znaczeniu historycznym i architektonicznym:

Katedra św. Jakuba w Šibeniku

Zbudowana w całości z kamienia bez użycia spoiwa, stanowi unikalny przykład renesansowej architektury sakralnej z XV-XVI wieku.

Park Narodowy Jeziora Plitwickie

Najstarszy park narodowy w Europie Południowo-Wschodniej (założony w 1949 roku), słynący z kaskadowych jezior i wodospadów tworzonych przez naturalne tamy wapienne.

Stare Miasto w Dubrowniku

Nazywane „perłą Adriatyku”, zachowało kompletny system murów obronnych z XIII wieku otaczających doskonale zachowaną średniowieczną zabudowę.

Zabytkowy kompleks z Pałacem Dioklecjana w Splicie

Wzniesiony w IV wieku przez cesarza rzymskiego Dioklecjana pałac stanowi unikatowe połączenie starożytnej architektury z późniejszą zabudową mieszkalną.

Stare Miasto w Trogirze

Najlepiej zachowany romańsko-gotycki zespół urbanistyczny w Europie Środkowej, z zabytkami sięgającymi XIII wieku.

Równina Stari Grad na wyspie Hvar

Najstarszy krajobraz kulturowy w Chorwacji, gdzie antyczny system pól uprawnych założony przez Greków w IV wieku p.n.e. funkcjonuje nieprzerwanie do dziś.

Kamień z Brača w budowlach świata

Mało kto wie, że kolumny Białego Domu w Waszyngtonie zostały zbudowane z chorwackiego wapienia, przetransportowanego do Stanów Zjednoczonych z wyspy Brač. Ten biały kamień wapienny charakteryzuje się wysoką odpornością na warunki atmosferyczne oraz niezwykłą bielą, która nie żółknie z upływem czasu. Z tego samego złoża kamienia powstały także budynki parlamentu w Budapeszcie oraz Wiedniu, a także katedra w Liverpoolze i rzeźba Pomnik Nieznanego Żołnierza w Waszyngtonie. Kamieniołomy na Brača funkcjonują nieprzerwanie od czasów starożytnych — materiał z nich wykorzystano już przy budowie pałacu Dioklecjana w Splicie.

Spór o miejsce urodzenia Marco Polo

Do dziś Chorwaci wierzą, że słynny podróżnik Marco Polo urodził się na wyspie Korčula w 1254 roku, na co wskazują chorwackie podania oraz dokumenty przechowywane w lokalnym archiwum. Jest to kwestia rodząca ciągłe spory między Chorwatami a Włochami, którzy z kolei upierają się przy tym, że to Wenecja jest rodzinnym miastem podróżnika. Warto w tym miejscu zaznaczyć, że Polo wziął w 1298 roku udział w bitwie morskiej pod Korčulą toczonej pomiędzy flotą wenecką a genueńską, w wyniku której trafił do genueńskiej niewoli po ostatecznej klęsce Wenecjan. Właśnie w więzieniu w Genui dyktował swoje wspomnienia z podróży do Chin współwięźniowi Rustichello da Pisa, które stały się podstawą słynnej księgi „Il Milione”. Na Korčuli do dziś można zwiedzić dom, w którym według miejscowej tradycji przyszedł na świat podróżnik.

Mityczna nimfa Kalipso na wyspie Mljet

Filmowe plany Winnetou w parkach narodowych

Kto nie pamięta przystojnego Pierre Brice’a wcielającego się w postać dzielnego Indianina? Większość scen kultowej serii filmowej na podstawie powieści Karola Maya rozgrywa się na terenie Parku Narodowego Jeziora Plitwickie oraz Parku Narodowego Krka. Te piękne i malownicze tereny zainspirowały reżysera Haralda Reinla do osadzenia ekranizacji książki właśnie w tych lokacjach — charakterystyczne wodospady i turkusowe jeziora doskonale oddawały klimat Dzikiego Zachodu. W latach 60. XX wieku nakręcono tutaj jedenaście filmów z serii o Winnetou i Old Shatterhandzie. Do dziś turyści, szczególnie z Niemiec i Austrii, odwiedzają te miejsca tropem swoich ulubionych bohaterów. W Parku Plitwickim można rozpoznać lokacje z filmów „Skarb Srebrnego Jeziora” czy „Winnetou I”.

Unikalna instalacja akustyczna w Zadarze

W miejscowości Zadar znajdują się jedyne na świecie morskie organy — instalacja stworzona przez architekta Nikola Bašicia w 2005 roku. Dźwięk wydobywa się z 35 rur o różnych długościach i średnicach, na których osadzone są gwizdki. Odgrywają one siedem akordów w pięciu tonacjach, w momencie gdy morze wpycha przez nie powietrze podczas przypływu i ruchu fal. Rury wbudowane są w kamiennych schodach rozciągających się wzdłuż 70-metrowego odcinka wybrzeża. Każda fala tworzy inną melodię — instrument nigdy nie gra tak samo dwa razy. Instalacja otrzymała Europejską Nagrodę za Przestrzeń Publiczną w 2006 roku i stała się jedną z najbardziej rozpoznawalnych atrakcji turystycznych Chorwacji. Najlepiej słuchać organów o zmierzchu, gdy nad horyzontem zapada słońce — wówczas można również doświadczyć drugiej instalacji Bašicia, „Pozdrowienia dla Słońca”, składającej się z 300 wielowarstwowych szklanych płyt ze słonecznymi ogniwami.

Tradycyjne latarnie gazowe stolicy

W stolicy Chorwacji, Zagrzebiu, ulice znajdujące się w starej części miasta (Górne Miasto — Gornji Grad) zapalane są na gaz według tradycji sięgającej 1863 roku, kiedy wprowadzono w mieście oświetlenie uliczne. Zawód latarnika przetrwał w Zagrzebiu do dziś — codziennie o zmierzchu i poranku pracownik samorządowy obchodzi swój rewir, zapalając i gasząc 217 latarni gazowych. Proces ten można obserwować głównie w okolicach katedry i na ulicy Radićevej. Ta tradycja jest elementem tożsamości miasta i stanowi atrakcję turystyczną — spacer śladami latarnika to popularna aktywność wśród odwiedzających stolicę. Latarnie gazowe dają cieplejsze, bardziej nastrojowe światło niż nowoczesne oświetlenie elektryczne, co dodatkowo podkreśla historyczny charakter starej dzielnicy.

Prestiżowe wydarzenie kulturalne w Dubrowniku

Dubrownicki Letni Festiwal (Dubrovačke ljetne igre) jest najstarszym i najbardziej cenionym festiwalem kulturalnym w Chorwacji i jednym z najbardziej prestiżowych w Europie. Odbywa się nieprzerwanie od 1950 roku, każdego lata przez 45 dni (od 10 lipca do 25 sierpnia). W trakcie jego trwania prezentowane są najpiękniejsze dzieła muzyki poważnej, a spektakle teatralne wystawiane są w zabytkowych lokacjach — na dziedzińcach pałaców, przed katedrą, w forcie Lovrijenac czy na schodach Rektora. To święto muzyki, folkloru, teatru i opery, podczas którego miasto zamienia się w scenę pod gołym niebem. Festiwal inauguruje podniesienie flagi Libertas (wolność) przed kościołem św. Błażeja — patron miasta — oraz ceremonia otwarcia na schodach przed Pałacem Sponza. Na scenie Festiwalu występowali największe gwiazdy światowej muzyki klasycznej i teatru. W 2007 roku organizatorzy otrzymali престижną nagrodę Europa Nostra za wkład w zachowanie dziedzictwa kulturowego.

Hollywoodzka gwiazda o chorwackich korzeniach

Słynny amerykański aktor filmowy John Malkovich jest z pochodzenia Chorwatem ze strony ojca, którego przodkowie wyemigrowali z regionu Ozalj w Karlovačkim okręgu na początku XX wieku. Chorwatów bardzo cieszy ten fakt, a sam aktor często odwiedza rodzinny kraj swojego ojca, uczestnicząc w lokalnych wydarzeniach kulturalnych. W wywiadach bardzo ciepło wyraża się zarówno o kraju, jak i ludziach w nim mieszkających, podkreślając związki emocjonalne ze swoimi korzeniami. Aktor jest częstym gościem na festiwalach filmowych organizowanych co roku w Chorwacji, szczególnie w Dubrowniku i Puli. W 2014 roku zainwestował w hotel Benko w miejscowości Opatija, angażując się biznesowo w rozwój chorwackiej turystyki. Malkovich otwarcie mówi o swojej chorwackiej tożsamości i aktywnie wspiera projekty kulturalne związane z tym krajem.

Charyzmatyczny przywódca Jugosławii

Przywódca Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii Josip Broz-Tito był najbardziej lubianym i szanowanym przywódcą komunistycznym w historii regionu. Znacznie odbiegał od stereotypowego dyktatora — w 1948 roku dokonał historycznego zerwania ze Stalinem i Związkiem Radzeckim, prowadząc niezależną politykę międzynarodową. Był współzałożycielem Ruchu Państw Niezaangażowanych, który skupiał kraje odrzucające logikę bloków zimnowojennych. Znał i rozumiał potrzeby ludu — za jego czasów Jugosławia osiągnęła bezprecedensowy poziom rozwoju gospodarczego, a obywatele cieszyli się swobodą podróżowania, niedostępną w innych krajach komunistycznych. Był szanowany na arenie międzynarodowej — jego pogrzeb w 1980 roku zgromadził 128 delegacji państwowych, w tym czterech królów, 31 prezydentów i 22 premierów. Bardzo dużo podróżował i spotykał się z przywódcami innych państw, od Nixona po Nehru. Chorwaci do dziś wspominają z nostalgią jego rządy, uznając że od jego śmierci nie pojawił się przywódca równie skutecznie łączący różne narody Jugosławii.

Epopeya sławiąca polskie męstwo

Poeta Ivan Gundulić (1589-1638) jest uważany za jednego z najwybitniejszych twórców barokowych w literaturze chorwackiej. Zasłynął epopeją o nazwie „Osman„, w której przytacza wydarzenia w Imperium Osmańskim po klęsce sułtana Osmana II w bitwie pod Chocimiem w 1621 roku. Dzieło w głównej mierze poświęcone jest polskiemu bohaterswu i męstwu, a autor wysławia w nim postać polskiego króla Władysława IV Wazy, który jako królewicz dowodził wojskami w tej bitwie i odegrał decydującą rolę w odparciu tureckiej ofensywy. Gundulić przedstawia władcę jako idealnego chrześcijańskiego rycerza i obrońcę Europy przed islamską ekspansją. Epopeya składa się z 20 ksiąg (z czego 14 i 15 zaginęły) i zawiera ponad 10 000 wersów. W 1826 roku polscy romantycy, w tym Adam Mickiewicz, zetknęli się z tym dziełem podczas pobytu w Dubrovniku, co zainspirowało ich do głębszego zainteresowania słowiańskimi tradycjami literackimi. Fragment „Osmana” wygłaszany jest co roku podczas otwarcia Dubrovnickiego Letniego Festiwalu.